đào tạo nghề

 Đào tạo nghề ở Việt Nam: Khái niệm, thực trạng, thách thức và định hướng phát triển

Đào tạo nghề (hay giáo dục nghề nghiệp - GDNN) là một trụ cột quan trọng trong hệ thống giáo dục quốc dân, đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, đặc biệt dưới tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số, đào tạo nghề không chỉ là hoạt động dạy học kỹ năng mà còn là công cụ chiến lược để nâng cao năng suất lao động, giảm thất nghiệp và thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Khái niệm và mục tiêu của đào tạo nghề

Theo Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014 (sửa đổi, bổ sung và thay thế bởi Luật số 124/2025/QH15 có hiệu lực từ 01/01/2026), đào tạo nghề nghiệp là hoạt động dạy và học nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp, thái độ nghề nghiệp cần thiết cho người học để họ có thể tham gia lao động, sản xuất, kinh doanh, dịch vụ hoặc tự tạo việc làm. Đào tạo nghề tập trung vào việc hình thành năng lực hành nghề thực tiễn, gắn liền với nhu cầu thị trường lao động, khác biệt với giáo dục đại học thiên về lý thuyết và nghiên cứu.

Mục tiêu chính của đào tạo nghề bao gồm:

• Trang bị kỹ năng nghề tương ứng với trình độ đào tạo (sơ cấp, trung cấp, cao đẳng, và nay bổ sung mô hình trung học nghề).
• Phát triển đạo đức nghề nghiệp, sức khỏe, trách nhiệm xã hội và khả năng thích ứng với môi trường làm việc thay đổi nhanh chóng.
• Đảm bảo người học sau đào tạo có việc làm ổn định, tự tạo việc làm hoặc học tiếp lên trình độ cao hơn.
• Góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng năng suất lao động, hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Theo Chiến lược phát triển giáo dục nghề nghiệp giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 (Quyết định 2239/QĐ-TTg), mục tiêu đến năm 2030 là đào tạo, đào tạo lại khoảng 1,5 triệu lao động/năm (trong đó 70% lao động nông thôn chuyển sang nghề phi nông nghiệp), chất lượng đào tạo đạt chuẩn khu vực ASEAN ở một số ngành, và đến năm 2045 tiếp cận chuẩn mực tiên tiến thế giới.

Hệ thống đào tạo nghề ở Việt Nam

Hệ thống GDNN Việt Nam được tổ chức theo các trình độ:

• Sơ cấp nghề: Thời gian ngắn (dưới 3 tháng hoặc 3-12 tháng), tập trung kỹ năng cơ bản.
• Trung cấp nghề: 1-2 năm, kết hợp kiến thức văn hóa và kỹ năng nghề.
• Cao đẳng nghề: 2-3 năm, đào tạo chuyên sâu.
• Trung học nghề (mới bổ sung từ Luật 2025): Đầu vào sau THCS, tương đương THPT nhưng thiên về nghề, kết hợp kiến thức phổ thông cốt lõi và đào tạo nghề thực tiễn, tạo lộ trình liên thông linh hoạt.

Các hình thức đào tạo đa dạng:

• Đào tạo chính quy tại trường nghề, cao đẳng nghề.
• Đào tạo tại doanh nghiệp (học đi đôi với hành, mô hình 9+ hoặc hợp tác doanh nghiệp - nhà trường).
• Đào tạo thường xuyên, đào tạo lại cho lao động đang làm việc.
• Đào tạo từ xa, trực tuyến (đang phát triển mạnh trong chuyển đổi số).

Hiện nay, Việt Nam có hơn 1.100 cơ sở GDNN, nhưng đang tinh gọn mạng lưới để tăng hiệu quả.

Nội dung và phương pháp đào tạo nghề

Nội dung đào tạo nghề được xây dựng theo Khung trình độ quốc gia Việt Nam, gắn với tiêu chuẩn kỹ năng nghề quốc gia (VQF) và nhu cầu thị trường. Các nhóm ngành chính: cơ khí, điện - điện tử, công nghệ thông tin, du lịch - nhà hàng - khách sạn, nông nghiệp công nghệ cao, y tế, xây dựng, logistics...

Phương pháp hiện đại nhấn mạnh:

• Học qua thực hành (70-80% thời lượng thực hành).
• Đào tạo theo năng lực (competency-based training).
• Ứng dụng công nghệ: mô phỏng ảo (VR), AI hỗ trợ giảng dạy, học trực tuyến.
• Hợp tác doanh nghiệp: giảng viên doanh nghiệp tham gia, thực tập tại chỗ.

Thực trạng đào tạo nghề ở Việt Nam hiện nay (2026)

Sau đại dịch và phục hồi kinh tế, GDNN Việt Nam đạt một số tiến bộ:

• Tỷ lệ lao động qua đào tạo có chứng chỉ đạt khoảng 38-40% (tăng so với trước).
• Nhiều trường nghề hợp tác quốc tế (Đức, Úc, Nhật Bản) áp dụng mô hình đào tạo kép.
• Đào tạo lao động nông thôn chuyển đổi nghề phi nông nghiệp đạt mục tiêu hàng năm.
• Luật GDNN 2025 bổ sung trung học nghề, tăng liên thông, mở rộng đối tượng (người khuyết tật, lao động lớn tuổi...).

Tuy nhiên, vẫn tồn tại nhiều hạn chế:

• Chất lượng chưa đồng đều, nhiều cơ sở quy mô nhỏ, thiết bị lạc hậu.
• Chương trình đào tạo chậm cập nhật so với chuyển đổi số và kinh tế xanh.
• Tuyển sinh khó khăn, học sinh thường coi trường nghề là lựa chọn thứ yếu.
• Thiếu giảng viên chất lượng cao, đặc biệt kỹ năng số và ngoại ngữ.
• Mất cân đối cung - cầu: thừa lao động phổ thông, thiếu nhân lực kỹ thuật cao.

Thách thức lớn trong bối cảnh hiện nay

1. Chuyển đổi số và CM CN 4.0: Nhiều cơ sở chưa đủ hạ tầng, giảng viên thiếu kỹ năng số.
2. Hội nhập quốc tế: Cạnh tranh lao động khu vực ASEAN, đòi hỏi kỹ năng đạt chuẩn quốc tế.
3. Thay đổi cơ cấu lao động: Lao động nông thôn cần chuyển nghề nhanh, nhưng đào tạo chưa theo kịp.
4. Tâm lý xã hội: Phân luồng sau THCS chưa hiệu quả, nhiều phụ huynh ưu tiên đại học.
5. Nguồn lực hạn chế: Đầu tư công chưa đủ, hợp tác doanh nghiệp còn hình thức.

Giải pháp và định hướng phát triển

Để vượt qua thách thức, cần các giải pháp đồng bộ:

1. Hoàn thiện thể chế: Triển khai hiệu quả Luật GDNN 2025, xây dựng lộ trình liên thông rõ ràng, khuyến khích trung học nghề.
2. Đổi mới chương trình: Cập nhật thường xuyên theo nhu cầu doanh nghiệp, tích hợp kỹ năng số, mềm và khởi nghiệp.
3. Tăng cường hợp tác: Mô hình đào tạo kép, doanh nghiệp tham gia thiết kế chương trình, tuyển dụng trực tiếp.
4. Nâng cao chất lượng giảng viên: Đào tạo lại, thu hút chuyên gia từ doanh nghiệp.
5. Đầu tư hạ tầng: Ưu tiên chuyển đổi số, xây dựng trung tâm đào tạo chất lượng cao.
6. Tuyên truyền và phân luồng: Thay đổi nhận thức, tăng học bổng, hỗ trợ việc làm sau đào tạo.
7. Đào tạo lao động nông thôn: Tập trung 1,5 triệu lao động/năm, ưu tiên nghề phi nông nghiệp.

Tóm lại, đào tạo nghề ở Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để trở thành động lực phát triển nhân lực chất lượng cao. Với sự đổi mới từ Luật mới và Chiến lược 2021-2030, nếu triển khai quyết liệt, GDNN sẽ góp phần quan trọng đưa Việt Nam trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2045, với lực lượng lao động có kỹ năng cao, thích ứng nhanh với thay đổi toàn cầu.